Chăm sóc người già sa sút trí tuệ đòi hỏi sự kiên nhẫn, theo dõi thường xuyên và một môi trường sống an toàn, ổn định để hạn chế tình trạng mất phương hướng, lo âu hoặc thay đổi hành vi. Bên cạnh hỗ trợ ăn uống, vệ sinh và sinh hoạt hằng ngày, người cao tuổi còn cần được duy trì thói quen quen thuộc, giao tiếp phù hợp và tham gia các hoạt động kích thích nhận thức. Trong bài viết dưới đây, Dưỡng Lão HARU sẽ cùng bạn tìm hiểu những nguyên tắc quan trọng khi chăm sóc người già sa sút trí tuệ và cách xây dựng môi trường sống phù hợp.
Những khó khăn thường gặp khi chăm sóc người già sa sút trí tuệ
Chăm sóc người già sa sút trí tuệ thường phức tạp hơn chăm sóc người cao tuổi thông thường bởi bệnh có thể ảnh hưởng đồng thời đến trí nhớ, khả năng giao tiếp, hành vi và mức độ tự phục vụ. WHO cho biết khi sa sút trí tuệ tiến triển, nhu cầu hỗ trợ trong các hoạt động hằng ngày thường tăng dần.
Một số khó khăn phổ biến gồm:
- Hay quên và nhầm lẫn: Người cao tuổi có thể quên vừa ăn, quên lịch uống thuốc hoặc lặp lại cùng một câu hỏi nhiều lần.
- Mất phương hướng: Có thể nhầm ngày giờ, không nhận biết được nơi đang ở hoặc khó tìm phòng ngủ, nhà vệ sinh dù trong môi trường quen thuộc.
- Nguy cơ đi lang thang: Người mắc sa sút trí tuệ có thể rời khỏi khu vực sinh hoạt, tìm “đường về nhà” hoặc đi tìm những địa điểm gắn với ký ức cũ.
- Khó giao tiếp: Người bệnh có thể khó tìm từ, không hiểu câu nói dài hoặc mất nhiều thời gian hơn để diễn đạt nhu cầu.
- Thay đổi cảm xúc và hành vi: Lo lắng, cáu gắt, bồn chồn hoặc chống đối đôi khi xuất hiện khi người bệnh cảm thấy bối rối hoặc không hiểu chuyện gì đang xảy ra.
- Suy giảm khả năng tự phục vụ: Khi bệnh tiến triển, người cao tuổi có thể cần hỗ trợ nhiều hơn trong ăn uống, thay quần áo, vệ sinh và di chuyển.
- Rối loạn giấc ngủ: Một số người có thể ngủ nhiều vào ban ngày, thức về đêm hoặc bồn chồn vào cuối ngày.
Vì vậy, người chăm sóc cần quan sát nguyên nhân phía sau hành vi thay vì chỉ cố gắng ngăn cản. Một lịch sinh hoạt quen thuộc và cách giao tiếp bình tĩnh thường giúp người cao tuổi cảm thấy ổn định hơn.
Xem thêm: Viện dưỡng lão ở Hà Nội có những dịch vụ chăm sóc nào?
Cách xây dựng môi trường an toàn cho người già sa sút trí tuệ
Môi trường sống có ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác an toàn và khả năng định hướng của người mắc sa sút trí tuệ. Không gian nên đơn giản, dễ nhận biết và hạn chế những yếu tố có thể gây nhầm lẫn hoặc tai nạn.
Sắp xếp không gian đơn giản, dễ nhận biết
Quá nhiều đồ vật hoặc thay đổi bố trí thường xuyên có thể khiến người cao tuổi khó định hướng. Không gian sinh hoạt nên:
- Giữ cách bố trí tương đối ổn định.
- Hạn chế đồ đạc không cần thiết.
- Tạo lối đi rõ ràng.
- Đặt những vật dụng thường xuyên sử dụng ở vị trí quen thuộc.
- Có thể sử dụng hình ảnh hoặc ký hiệu dễ hiểu để nhận biết các khu vực.
Alzheimer's Association cũng khuyến nghị sử dụng biển báo hoặc biểu tượng để giúp người mắc sa sút trí tuệ nhận biết chức năng của từng phòng.
Mục tiêu là giúp người cao tuổi tìm được những khu vực quen thuộc mà không phải ghi nhớ quá nhiều thông tin mới.
Hạn chế nguy cơ té ngã và chấn thương
Khả năng phán đoán, quan sát và vận động có thể suy giảm theo tiến triển của bệnh. Vì vậy cần chú ý:
- Giữ lối đi thông thoáng.
- Hạn chế dây điện và vật cản trên sàn.
- Giữ sàn khô, hạn chế trơn trượt.
- Đảm bảo đủ ánh sáng.
- Hỗ trợ khi người cao tuổi đi lại chưa vững.
- Kiểm soát các khu vực như cầu thang, nhà vệ sinh hoặc ban công.
Một môi trường ít vật cản không chỉ phòng té ngã mà còn giúp người cao tuổi dễ di chuyển và ít bối rối hơn.
Kiểm soát nguy cơ đi lạc
Đi lang thang và mất phương hướng là vấn đề cần đặc biệt chú ý. Alzheimer’s Association cho biết người mắc Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ đều có nguy cơ đi lang thang.
Một số biện pháp có thể áp dụng:
- Theo dõi cửa ra vào.
- Hạn chế người bệnh tự ra ngoài khi không đủ khả năng định hướng.
- Giữ lịch hoạt động trong ngày tương đối ổn định.
- Tạo khu vực an toàn để đi bộ hoặc vận động.
- Chuẩn bị thông tin nhận dạng và liên hệ của gia đình.
- Chú ý khi người cao tuổi liên tục nói muốn “về nhà” hoặc tìm người quen cũ.
Thay vì liên tục ngăn cản, nên tìm hiểu xem người cao tuổi đang lo lắng hoặc tìm kiếm điều gì để chuyển hướng sang hoạt động phù hợp.
Duy trì các vật dụng và thói quen quen thuộc
Những vật quen thuộc có thể tạo cảm giác gần gũi và giúp người cao tuổi ổn định hơn. Gia đình có thể duy trì:
- Ảnh gia đình.
- Đồ dùng cá nhân quen thuộc.
- Quần áo thường mặc.
- Nhạc yêu thích.
- Giờ ăn và ngủ tương đối cố định.
- Một số hoạt động quen thuộc trước đây.
Môi trường càng dễ dự đoán, người mắc sa sút trí tuệ càng ít phải xử lý những thông tin mới gây căng thẳng.
Những nội dung quan trọng khi chăm sóc người già sa sút trí tuệ
Quá trình chăm sóc cần kết hợp giữa hỗ trợ sinh hoạt, theo dõi sức khỏe, duy trì khả năng vận động và hỗ trợ tinh thần. Mức độ hỗ trợ nên được điều chỉnh theo từng giai đoạn.
Hỗ trợ ăn uống và dinh dưỡng
Người mắc sa sút trí tuệ có thể quên giờ ăn, giảm cảm giác đói hoặc gặp khó khăn khi sử dụng dụng cụ ăn uống. Người chăm sóc nên:
- Duy trì giờ ăn tương đối cố định.
- Chuẩn bị món ăn dễ nhận biết.
- Hạn chế quá nhiều món cùng lúc.
- Hỗ trợ ăn khi cần.
- Theo dõi lượng thức ăn và nước uống.
- Quan sát khả năng nhai, nuốt.
Khi xuất hiện khó nuốt, ho hoặc sặc thường xuyên khi ăn, gia đình nên trao đổi với nhân sự y tế để được đánh giá phù hợp.
Hỗ trợ vệ sinh và sinh hoạt cá nhân
Khi khả năng tự phục vụ suy giảm, người cao tuổi có thể cần hỗ trợ:
- Đánh răng, rửa mặt.
- Tắm rửa.
- Thay quần áo.
- Đi vệ sinh.
- Di chuyển.
- Chuẩn bị đồ dùng cá nhân.
Nên chia công việc thành từng bước đơn giản và để người cao tuổi tự thực hiện những phần vẫn còn khả năng thay vì làm thay hoàn toàn.
Xem thêm: Bảng giá dịch vụ dưỡng lão tại Haru
Giao tiếp nhẹ nhàng và dễ hiểu
WHO khuyến nghị khi giao tiếp với người mắc sa sút trí tuệ nên nói rõ, chậm, sử dụng câu ngắn và đưa ra từng thông tin một. Người chăm sóc cũng cần kiên nhẫn và cho người bệnh thời gian phản hồi.
Có thể áp dụng:
- Nói trực diện và ngang tầm mắt.
- Gọi bằng tên quen thuộc.
- Sử dụng câu ngắn.
- Hỏi từng vấn đề một.
- Hạn chế tranh luận đúng – sai.
- Lặp lại thông tin một cách bình tĩnh khi cần.
Cách giao tiếp nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn việc cố ép người bệnh ghi nhớ hoặc thừa nhận mình đang nhầm lẫn.
Duy trì vận động phù hợp
Người cao tuổi vẫn nên được khuyến khích vận động trong phạm vi sức khỏe cho phép, chẳng hạn:
- Đi bộ nhẹ.
- Tập đứng lên, ngồi xuống.
- Vận động tay chân.
- Thực hiện các động tác đơn giản.
- Tham gia một số hoạt động sinh hoạt thường ngày.
Vận động đều đặn còn tạo thêm hoạt động trong ngày và hạn chế việc người cao tuổi ngồi hoặc nằm quá lâu.
Hoạt động duy trì nhận thức và tinh thần
Không nhất thiết phải sử dụng những bài tập trí nhớ phức tạp. Có thể lựa chọn các hoạt động quen thuộc như:
- Xem ảnh gia đình.
- Nghe những bài hát yêu thích.
- Trò chuyện về ký ức cũ.
- Xếp hình hoặc trò chơi đơn giản.
- Tô màu, làm thủ công.
- Tham gia hoạt động nhóm phù hợp.
WHO khuyến khích người sống với sa sút trí tuệ tiếp tục duy trì sở thích, hoạt động kích thích trí não và kết nối với gia đình, bạn bè trong khả năng phù hợp.
Kết luận
Chăm sóc người già sa sút trí tuệ cần nhiều hơn việc hỗ trợ ăn uống và vệ sinh. Một môi trường an toàn, lịch sinh hoạt ổn định, cách giao tiếp phù hợp, hoạt động duy trì nhận thức và sự theo dõi thường xuyên có thể giúp người cao tuổi sinh hoạt ổn định hơn, đồng thời giảm áp lực cho gia đình.
Dưỡng Lão HARU có các khu vực chăm sóc, phòng rèn trí não, phục hồi chức năng và hình thức hỗ trợ sinh hoạt 24 giờ dành cho người cao tuổi. Gia đình có người thân bị sa sút trí tuệ có thể liên hệ Dưỡng Lão HARU để trao đổi trực tiếp về tình trạng nhận thức, khả năng tự phục vụ và nhu cầu theo dõi, từ đó được tư vấn hình thức chăm sóc phù hợp.
